Mỗi lần vay vốn ngân hàng là doanh nghiệp lẫn nhà băng “đau đầu” bởi biện pháp bảo đảm cần thực hiện và độ trễ của pháp luật so với thực tiễn huy động vốn tín dụng sôi động song đầy phức tạp, rủi ro. Do đó, gần nửa thập kỷ ngóng đợi sau khi Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực, sự ra đời của Nghị định 21/2021/NĐ-CP (“Nghị định 21”) được kỳ vọng mở ra chân trời mới cho giao dịch bảo đảm, đáp ứng nguyện vọng của các bên vay vốn.

Tháo gỡ nút thắt tài sản bảo đảm

Nghị định 21 quy định chi tiết nhiều trường hợp tài sản là “gương mặt thân quen” với ngân hàng mà diện mạo lâu nay chưa rõ ràng:

  • Quyền tài sản phát sinh từ hợp đồng: pháp luật trước đây chỉ đề cập loại tài sản bảo đảm này trong đăng ký biện pháp bảo đảm, khiến ngân hàng ngần ngại nhận hoặc định giá thấp chúng. Do đó, Nghị định 21 đã chính thức ghi nhận và làm rõ quyền khai thác, quản lý dự án, hưởng hoa lợi, lợi tức v.v là tài sản bảo đảm. Việc gọi rõ tên chỉ rõ mặt sẽ giúp quyền tài sản thay đổi thân phận tài sản “hờ” trong mắt tổ chức tín dụng, hạn chế tranh cãi phát sinh.
  • Dự án đầu tư: Nghị định 21 chính thức công nhận dự án được phép chuyển nhượng là tài sản bảo đảm. Tuy nhiên, việc mô tả dự án phải theo đúng hồ sơ pháp lý, nhằm tránh dự án “ma” và tình trạng doanh nghiệp “tay không bắt giặc” vốn gây gánh nặng nợ xấu cho ngân hàng.
  • Phương tiện giao thông: ngân hàng sẽ phải cung cấp giấy xác nhận giữ giấy tờ theo yêu cầu để doanh nghiệp sử dụng hoặc lưu hành xe cộ đang thế chấp. Như vậy, một vấn đề bỏ ngỏ hiện nay đã được giải đáp, bảo đảm quyền khai thác lợi ích từ tài sản của doanh nghiệp.
  • Tài sản mới phát sinh do đầu tư vào tài sản thế chấp: chỉ xử lý cùng với tài sản thế chấp nếu không thể tách rời giúp giữ nguyên giá trị tài sản gốc. Do đó, ngân hàng không xử lý tài sản mới phát sinh có thể tách rời (cổ tức, tiền thuê nhà, v.v) mà không ảnh hưởng giá trị tài sản thế chấp (cổ phần, nhà ở, v.v).

Xử lý tài sản bảo đảm hình thành trong tương lai theo thỏa thuận

Từ bỏ cách xử lý “cứng” trên cơ sở tài sản bảo đảm hình thành trong tương lai phải hay không phải đăng ký theo thông tư trước đây, Nghị định 21 đưa ra cách tiếp cận mới là theo thỏa thuận. Dù vậy, nhà làm luật cũng gợi ý cách thỏa thuận cho các bên:

  • nếu tài sản đã hình thành và có giấy tờ thì ngân hàng xử lý bình thường như nhận chính hoặc bán tài sản;
  • nếu tài sản chưa hình thành hoặc chưa có giấy tờ thì ngân hàng nhận chính, bán hoặc chuyển nhượng quyền với tài sản đó.

Tuy nhiên, quy định trên không mang tính ràng buộc, nên doanh nghiệp và ngân hàng cần thỏa thuận chi tiết cách xử lý trong hợp đồng nhằm tránh tranh cãi khi thực hiện.

Tôn trọng thỏa thuận và quyền truy đòi tài sản

Cần lưu ý, nhà làm luật trao cho các bên quyền thỏa thuận khác với Nghị định 21, miễn là (1) phù hợp nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, (2) đáp ứng điều kiện giao dịch dân sự và (3) trong giới hạn thực hiện quyền dân sự. Do đó, với quá trình đàm phán thông thường trên cơ sở mẫu hợp đồng tiềm ẩn điều khoản bất lợi do ngân hàng đưa ra, cẩn trọng và lắng nghe tư vấn là tấm khiên duy nhất bảo vệ doanh nghiệp.

Nghị định 21 cũng tuyên bố nguyên tắc ngân hàng luôn có quyền truy đòi dù tài sản bảo đảm bị chuyển giao cho người khác. Cơ sở pháp lý cho khả năng thu hồi nợ xấu của tổ chức tín dụng cũng là lời cảnh báo đối với doanh nghiệp muốn tẩu tán tài sản.

Nghị định 21 đã có hiệu lực từ ngày 15/5/2021.